Bewustzijn

Soms lees je een zin of een stuk tekst dat je onmiddellijk aan het denken zet. Dat had ik vandaag toen ik las in 'Ik voel dus ik ben' van Antonio Damasio. Het boek behandelt de relatie tussen bewustzijn en (lichaams)gevoel. Aan het begin van hoofstuk vier verhaalt de schrijver over zijn studententijd, waarin hij erachter probeerde te komen hoe het komt dat wij over bewustzijn beschikken. Hij stelt deze vraag aan zijn docenten en krijgt steevast het antwoord: 'Dat hebben wij te danken aan de taal.' Een antwoord dat hem niet tevreden stelt, maar er lijkt op dat moment geen beter antwoord te zijn.

In eerste instantie lijk het een klassiek 'de kip en het ei-probleem'. Door taal kun je het over jezelf hebben, over jezelf nadenken en praten in termen van 'ik' en 'jij'. Je kunt zeggen 'stok', maar als iemand je niet precies begrijpt zul je iets als 'geef mij stok' moeten proberen. Dan ben je er, letterlijk en figuurlijk. Je hebt het over jezelf, je gebruikt jezelf in een zin en je zult het verschil moeten weten tussen jezelf en de ander. Tegelijkertijd kan het niet zo zijn geweest dat bewustzijn zich in een ogenblik ontvouwen heeft de eerste keer dat iemand een klank uitstootte waarmee hij naar zichzelf verwees. Iets zo complex als bewustzijn kan geen plotsklaps inzicht zijn, maar iets dat diep in de mens verankerd is, iets dat al sluimerend aanwezig was en zich langzaam en parallel met ons taalgevoel ontwikkeld heeft, alsof de lamme en de blinde elkaar de ladder op geholpen hebben om bovenaan zowel bewustzijn als een goed ontwikkeld taalgevoel te vinden.

Het klinkt allemaal heel logisch, maar het is het niet. Ik ben pas op een derde van Damasio's boek, maar het lijkt er nu al sterk op dat mensen zonder taal wel bewustzijn hebben. Bewustzijn ligt dieper in de hersenen verscholen, in een laag die ouder dan de mens is. Het heeft veel meer met voelen dan met woorden te maken. Je voelt jezelf, je lijf en je emoties en ja, daar kun je woorden aan geven. Het is echter niet nodig om eerst voor jezelf te benoemen dat je blij bent, voordat je je daarvan bewust kunt zijn. Bewustzijn en daarmee voelen dat je bewust bent, is ouder dan taal en is fundamenteler met de mens vergroeid. Bewustzijn doe je met je lijf, anders is er ook weinig om je bewust van te zijn.

Wat me aan 'Ik voel dus ik ben' zo interesseert - naast het mechanisme van bewustzijn - is dat ik er de conclusie uit kan trekken dat taal in feite veel minder met mijn persoonlijke werkelijkheid van doen heeft dan ik vroeger dacht. Waar ik altijd al moeite had om een antwoord te geven dat recht deed aan de werkelijkheid als iemand mij vroeg: 'hoe gaat het?', weet ik nu tenminste hoe dat komt. Taal heeft zo zijn beperkingen. Je bent nooit alleen maar blij. En waar ik vroeger verstrikt raakte in tegengestelde beweringen over mijn persoonlijkheid die ik mezelf of die een ander mij had aangepraat, kan ik nu gewoon denken: het zijn maar woorden. Woorden die me afleiden van wat werkelijk is, een eigen leven kunnen gaan leiden, en die me minder van mezelf bewust laten zijn. Een keer diep ademhalen en me bewust worden van wat ik voel brengt duizend keer meer op.